CHI Nederland


13 februari 2001

Door:
Geert de Haan (UM/MMI, Maastricht McLuhan Institute)
Ab de Haan (KUN/NICI, Nijmegen Institute for Cognition and Information)

Inleiding - cognitieve ergonomie als wetenschap en engineering

Geert de Haan

Het kernpunt van de Cognitieve Ergonomie (CE) is het user interface als de toegang tot de virtuele machine: het apparaat of de computertoepassing waarvan de werking niet "natuurlijk" volgt uit de uiterlijke verschijningsvorm. Dit wordt onderstreept door het gegeven dat gebruikers van een zelfde applicatie verschillende mentale modellen ontwikkelen, iets waar ontwerpers, op hun beurt, rekening mee moeten houden. Vanuit het idee dat de CE kennis moet leveren ten behoeve van het ontwerpen van gebruikersinterfaces is ze zowel op te vatten als een wetenschap en als een engineering praktijk, een verhouding die aan het veranderen lijkt te zijn ten nadele van de wetenschappelijke kant. De CE kan hierdoor verworden tot een klusje: de usability evaluatie van interfaces die, bij gebrek aan ontwerp-relevante kennis, gebouwd zijn op basis van intuitie.

In de presentatie werd de ontwikkeling toegelicht aan de hand van literatuur verwijzingen (eg. Newman, 1993), het groeiend aandeel van economische zaken in de subsidiëring van ICT onderzoek, en twee EEG IST projecten waarin de bijdrage van de CE op louter lijkt te bestaan uit usability evaluatie (achteraf): COMRIS, een systeem dat bezoekers van grote conferentie door middel van een wearable voorziet van context-gevoelige informatie op basis van persoonlijke voorkeur ("over 2 minuten begint in de grote zaal een voordracht van Ab de Haan, die u graag zou willen ontmoeten"), en I-MASS, een 'virtual reference room' waarin een multi-agent system zorgt voor een uniforme en aan de gebruiker en de context aangepaste toegang tot een grote verscheidenheid aan kunstvoorwerpen.

De presentatie wordt afgesloten met een pleidooi voor een theoriegerichte aanpak, en een schets van de ideale structuur van de cognitief ergonomische kennis, geïlustreerd aan de hand van het promotieonderwerp van De Haan: Extended Task-Action Grammar (ETAG), een formeel model voor het beschrijven van user interfaces voor ontwerpdoeleinden op basis van de kennis die gebruikers nodig hebben.

Cognitieve ergonomie als cognitive engineering

Ab de Haan

Cognitieve Ergonomie (CE) kan gezien worden als het op grond van wetenschappelijke inzichten ontwerpen van omgevingen, technologische en andere, zoals communicatie methodieken en behandelmethoden, om de menselijke cognitie te beïnvloeden en kan in die zin gezien worden als cognitive engineering. Hierin onderscheid zij zich van bijvoorbeeld kunstmatige intelligentie die primair gericht is op de beïnvloeding van machinale cognitie. Om iets te kunnen beïnvloeden, moet je het wel kennen. Vandaar het belang van fundamentele inzichten uit de cognitie wetenschap.

Tijdens de voordracht schetste De Haan de (centrale) positie van de CE binnen het Nijmegen Institute for Cognition and Information (NICI). Vervolgens komt het verschil aan bod tussen het "What" and het "Where" (or "how") cognitive system, waarbij de eerste gekenmerkt kan worden als top-down, cultureel, talig, en symbolisch (zie: Kant) en het laatste als bottom-up, natuurlijk, stom, en perceptueel (zie: Nietsche). Dit verschil is van belang bij het categoriseren van verschillende taken over de dimensies individueel - sociaal, actief - passief en endogene controle (What) - exogene controle (Where), vergelijk TV kijken als inter-passieve taak.

Het is een bekend gegeven dat ervaring in het uitvoeren van taken samen gaat met een verschuiving van het What naar het Where systeem. Dit werd aan de hand van een aantal voorbeelden nader toegelicht, waarbij het perspectief van taken als uitdrukking van neurale configuraties en herconfiguraties van belang is, zoals die bijvoorbeeld in "task switching" naar voren komt. Task switching is als een Stroop taak op taak niveau in plaats van op perceptie niveau (gegeven: "aa bbb xx ss rrrr f ll zzz mm", afwisselend het aantal letters benoemen of tellen).

Vanuit het neurologisch verschil tussen het What en het Where cognitief systeem, geven task switching experimenten zowel inzicht in de fundamentele cognitieve processen als aanwijzingen voor het in de praktijk ontwerpen van user interfaces, waarin processen als task switching eerder regel dan uitzondering zijn (vergelijk ATC, de kassiëre). Als zodanig kan CE onderzoek zowel theoretische als practische doeleinden dienen ... en zo hoort het ook!

Over de Presentatoren

Ab de Haan is als universitair docent verbonden aan de afdeling Cognitieve Ergonomie van NICI, Nijmegen Institute for Cognition and Information. Hij doceert verschillende vakken op het gebied van de cognitieve ergonomie. Enige recente onderzoeksonderwerpen zijn: task switching, costs and benefits of human-human and human-computer interaction, colour and sound in visual perception, en communication of handicapped persons in technological environments.

Zie: http://www.nici.kun.nl/People/HaandeA/index.html

Geert de Haan is als senior onderzoeker verbonden aan de afdeling Digital Culture van MMI, Maastricht McLuhan Institute. Hij doet in EEG verband onderzoek aan de ontwikkeling van Virtual Reference Rooms op het gebied van Cultural Heritage Information. Hij is geïnteresseerd in methoden voor user-interface ontwerp, ubiquitous computing, intelligent information appliances, and user modeling.

Zie: http://www.mmi.unimaas.nl/userswww/dehaan/

auteur: Geert de Haan